streita og svefn

Hvernig hefur svefn áhrif á líkamlega og geðræna heilsu?

október 16, 2018

Höfundur: Dr. Erla Björnsdóttir, sálfræðingur og doktor í líf- og læknavísindum

Í hnotskurn:

  • Svefn tengist bæði líkamlegri og andlegri heilsu
  • Svefnleysi eykur líkur á langvinnum sjúkdómum og ofþyngd
  • Svefnskortur hefur bein áhrif á hungurhormón og bólguefni í blóði
  • Streita er helsta ástæða svefnleysis
  • Kvíði og svefnleysi mynda vítahring sem er mikilvægt að rjúfa

Við sofum um þriðjung ævinnar. Nægur svefn hefur jákvæð áhrif á líðan okkar og svefn  er nátengdur bæði líkamlegri og andlegri heilsu. Tengsl svefns við heilsu geta þó verið flókin þar sem oft getur verið erfitt að átta sig á orsök og afleiðingu.

 

Fólk sem er heilbrigt á líkama og sál sefur oftast vel. Líkamleg og geðræn vandamál hafa hinsvegar oft neikvæð áhrif á svefninn, sérstaklega ef um langvinnan heilsubrest, kvíða eða verki er að ræða. Slíkt getur leitt til svefnvandamála sem síðan hafa neikvæð áhrif á heilsuna þannig að vítahringur skapast.

 

Með því að bæta svefn má því oft auka lífsgæði og bæta heilsu hjá þeim sem glíma við líkamleg og andleg vandamál.

 

 

Langvarandi svefnleysi eykur líkur á ofþyngd

Svefnskortur hefur gjarnan þau áhrif að fólk sækir í auknum mæli í óhollari og orkuríkari mat. Við svefnskort verður brenglun á framleiðslu hungurhormónanna leptíns og ghrelins.

 

Leptín er hormón sem vinnur gegn matarlyst með því að senda heilanum þau skilaboð að hann sé orðinn saddur. Skertur svefn dregur úr magni leptíns í blóðinu og eykur þannig matarlyst. Grehlin er annað hormón sem hefur þau áhrif að matarlyst eykst og hjá vansvefta fólki má sjá aukið magn grehlins í blóðinu.

 

Þannig borðum við meira og oft óhollari fæðu þegar við erum illa sofin. Svefnleysi veldur því einnig að fólk upplifir gjarnan orkuleysi sem gerir það að verkum að það er ólíklegra til að hreyfa sig. Þessir þættir skýra hið sterka samband sem fjölmargar rannsóknir hafa sýnt fram á milli langvarandi svefnskorts og ofþyngdar.

 

Lítill svefn eykur líkur á langvinnum sjúkdómum

Skertur  nætursvefn eykur magn bólguefna í líkamanum. Þessi efni eru í raun eðlileg svörun líkamans við skaða á borð við sýkingar og meiðsl. Þessi efni valda bólgum og eru fyrstu varnarviðbrögð líkamans. Ef þessi efni eru stöðugt til staðar þá getur myndast viðvarandi bólga í líkamanum sem veldur skaða með tímanum og eykur hættu á langvinnum sjúkdómum.

 

Þegar fólk missir svefn heila nótt eða sefur skemur en fjórar klukkustundir fara bólguefni (t.d C-reactive protein (CRP) og interleukin-6 (IL-6)) að aukast í blóðinu. Þessa aukningu má sjá jafnvel eftir einungis eina nótt af skertum svefni.

 

Of mikill svefn getur þó einnig aukið líkur á bólguviðbrögðum og það er því hinn gullni meðalvegur sem er bestur þegar kemur að svefninum en flestir fullorðnir þurfa að sofa í 7-9 klukkustundir á sólarhring.

 

Þar fyrir utan getur skertur svefn einnig haft  áhrif á sykurbúskap líkamans og valdið sykursýki og háþrýstingi, ásamt því að auka líkur á hjarta- og æðasjúkdómum. Sársaukaþröskuldur okkar lækkar þegar við erum illa sofin og við verðum því næmari fyrir sársauka. Verkjavandamál geta því versnað við svefnleysi.

 

Svefn og streita

Langvarandi streita er ein algengasta orsök svefnleysis. Skertur svefn hefur áhrif á tilfinningastjórnun og getur aukið bæði kvíða og depurð. Margir kannast við það hvernig þráðurinn er styttri og tilfinningastjórnun í meira ójafnvægi, jafnvel eftir aðeins eina svefnlausa nótt.

 

Við langvarandi svefnskort verða þessi áhrif varanlegri og því eru sterk tengsl á milli skertrar geðheilsu og svefnvandamála. Truflanir á svefni eru til dæmis meðal fyrstu einkenna ýmissa geðraskana, þar á meðal þunglyndis, kvíða, geðhvarfasýki og geðklofa.

 

Svefnvandamál samfara geðröskunum felast yfirleitt í svefnleysi (erfiðleikum við að sofna og halda sér sofandi), ásamt truflunum á draum- og djúpsvefni.

 

Samband svefns og kvíða

Einstaklingar sem þjást af kvíða eiga oftast erfitt með að sofna á kvöldin og vakna oftar á nóttunni. Þar að auki getur djúpsvefn minnkað. Þegar við erum að glíma við kvíða er varnarkerfi líkamans í fullri virkni, hjartað slær ört, öndun er grunn og blóðið er fullt af streituhormónum.

 

Við þessar aðstæður geta fæstir sofnað og ef við náum að sofna er samt eins og viðbragðskerfið sé á vakt og við leyfum okkur ekki að slaka á öllum skilningarvitum og falla í djúpan svefn. Þannig getur kvíði orsakað svefnleysi. Flestir kannast við að eiga erfiðara með að takast á við dagleg verkefni eftir svefnlausa nótt.

 

Fólk sem er illa sofið er gjarnan í tilfinningalegu ójafnvægi. Þráðurinn er stuttur og léttvægir atburðir geta komið fólki úr jafnvægi og valdið kvíða og pirringi. Þannig getur langvarandi svefnskortur ýtt undir kvíða og oft verður ástandið að hálfgerðum vítahring þar sem kvíðinn veldur svefnleysi sem magnar svo upp kvíðann enn frekar.

 

Afar sjaldgæft er að fólk glími við langvarandi svefnleysi án þess að upplifa streitu. Þess vegna er mikilvægt að vinna alltaf með kvíða þegar svefnleysi er meðhöndlað og að sama skapi þarf ávallt að hafa svefninn í huga þegar unnið er með kvíða. Þó að þessir þættir hafi mikil áhrif hvor á annan þarf að vinna með þá báða samhliða því lækning á öðrum vandanum læknar ekki endilega hinn.

 

Sefitude frá Florealis er lyf til að meðhöndla vægan kvíða og svefnvanda. Lyfið fæst í lausasölu í næsta apóteki.

 

Heimildir

 

Alvaro, Pasquale K., Rachel M. Roberts og Jodie K. Harris. „A systematic review assessing bidirectionality between sleep disturbances, anxiety, and depression“. Sleep 36.7 (2013): 1059−1068.

Cappuccio, Francesco P., o.fl. „Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults“. Sleep 31.5 (2008): 619.

Gangwisch, James E., o.fl. „Inadequate sleep as a risk factor for obesity: analyses of the NHANES I“. Sleep 28.10 (2005): 1289.

Hasler, Gregor, o.fl. „The association between short sleep duration and obesity in young adults: a 13-year prospective study“. Sleep 27.4 (2004): 661−666.

Moldofsky, Harvey. „Sleep and pain“. Sleep medicine reviews 5.5 (2001): 385−396.

Simpson, N., & Dinges, D. F. (2007). Sleep and inflammation. Nutrition reviews, 65, S244-S252.

Sutton, E. L. (2014). Psychiatric disorders and sleep issues. Medical Clinics, 98(5), 1123-1143.

Heilbrigðiskerfið

Skipta jurtalyf máli?

október 3, 2018

Í nokkurn tíma hefur Íslendingum verið tíðrætt um vanda heilbrigðiskerfisins og í hverri viku má finna fréttir af óánægðum notendum jafnt sem heilbrigðisstarfsmönnum. Rætt er um mönnunarvanda, skort á fjármagni, mikið álag á mörgum stofnunum og langan biðtíma. Umræðan hefur því miður verið á frekar neikvæðum nótum.

 

Í heilbrigðiskerfi sem er undir miklu álagi geta vægari sjúkdómar og einkenni fengið minni athygli en ella. Ef hægt er að hefja meðhöndlun fyrr er oft hægt að koma í veg fyrir að sjúkdómar vindi upp á sig og verði að alvarlegum sjúkdómum. Jurtalyf geta skipað mikilvægan sess þegar um vægari sjúkdóma er að ræða, sér í lagi þar sem algengi vægra sjúkdóma er að aukast og fólk leitar í enn meira mæli til sjálfsmeðhöndlunar.

Það er mikilvægt að halda á lofti jákvæðri þróun og benda á nýjar leiðir til að viðhalda heilbrigði. Eitt skref í þá átt var tekið árið 2011 þegar Evrópska lyfjamálastofnunin innleiddi nýja reglugerð sem gerði lyfjafyrirtækjum kleift að skrá jurtalyf eftir sambærilegum leiðum og önnur lyf.

 

Fólk hefur notað jurtir og náttúruna til lækninga frá árdögum og er augljóst að jurtir innihalda virk efni sem vinna gegn fjölbreyttum einkennum og sjúkdómum. Jurtalyf brúa það stóra bil sem hefur verið á milli hefðbundinna lyfja og fjölda náttúruvara (þ.e. fæðubótarefna) sem eru á markaði. Jurtalyf veita meðhöndlun við vægari sjúkdómum og hafa vægari aukaverkanir en hefðbundin lyf. Þessi lyf geta skipt sköpum þegar kemur að því að draga úr notkun lyfja sem hafa óæskileg áhrif til lengri tíma, svo sem sýklalyfja og ávanabindandi svefn- og róandi lyfja svo dæmi séu tekin.

 

Jákvæð þróun hefur átt sér stað undanfarin ár þar sem fólk er meðvitaðara um hvað það er að taka inn, sem er mjög mikilvægt í meðhöndlun sjúkdóma eða sjúkdómseinkenna. Það er mikilvægt er að þekkja muninn á náttúruvörum annars vegar (fæðubótarefnum) og jurtalyfjum hins vegar þar sem mikill munur er á verkun og gæðum.

 

Jurtalyf eru mikilvægur þáttur heilbrigðiskerfisins, þau beisla eiginleika náttúrunnar til að bæta heilsu og líðan fólks. Jurtalyf eru viðurkennd lyf, með þeim er hægt að hefja meðhöndlun áður en ástandið þróast yfir í alvarlegri sjúkdóma og hægt er að draga úr notkun lyfja sem hafa alvarlegri aukaverkanir.

 

Aðeins þrjú jurtalyf hafa hlotið skráningu hér á landi (í september 2018) sem þýðir að allar aðrar náttúruvörur á markaði flokkast sem fæðubótarefni eða snyrtivörur. Fleiri jurtalyf munu bætast í þennan hóp á næstu misserum sem hjálpa fólki að takast á við væga sjúkdóma og bæta lífsgæði sín.  

Kvensjúkdómar

Sæðisvökvi – óþægindin eftir samfarir sem erfitt er að tala um

september 12, 2018

Höfundur: Aðalbjörg Björgvinsdóttir, fæðinga- og kvensjúkdómalæknir

Eftir samfarir finna sumar konur fyrir kláða eða sviða í húð á kynfærasvæði eða jafnvel í leggöngunum.  Ástæðan getur tengst sæðisvökva sem liggur að þessum svæðum eftir samfarir.

 

Eðlilegt sýrustig í leggöngum er 3,8-4,2 en sýrustig sæðisvökva er 7,2-8,0. Þessi sýrustigsmunur gæti verið skýring á þeim einkennum sem sumar konur finna fyrir stuttu eftir samfarir og er mun líklegri skýring en að um ofnæmi fyrir sæði sé að ræða eins og stundum er talið.

 

Sæðisvökvinn getur valdið brenglun á sýrustigi legganganna hjá sumum konum og valdið ójafnvægi í bakteríuflórunni.  Það getur leitt til ítrekaðra meðferða, jafnvel með sýklalyfjum, sem getur dregið úr áhuga á að stunda kynlíf til að þurfa ekki einn sýklalyfjakúrinn.

 

Hvað er til ráða?

Ráðlegt er að skola burtu sæðisvökvann af húð á klofsvæðinu fljótlega eftir samfarirnar.

Aldrei á að skola upp í leggöng, það veldur einungis skaða og verri einkennum!

 

Til að koma í veg fyrir ójafnvægi í bakteríuflóru er hægt að nota í leggöng vörur sem stuðla að réttu sýrustigi eftir samfarir. Þannig er mögulegt að stytta tímann sem kláðinn varir.

 

Hægt er að setja túrtappa upp í leggögn strax að loknum samförum og láta hann liggja í nokkrar mínútur til að losna við sæðisvökvann. Að því loknu má setja upp hylki eða töflur sem stuðla að bættu flórujafnvægi.

 

Einnig er hægt að nota smokk svo sæðisvökvinn fari ekki í leggöngin ef ekkert annað virkar.

 

Eftir skolun er gott að bera á krem sem verndar húðina fyrir sæðisvökva sem getur skilað sér út síðar og þannig komið í veg fyrir mögulega ertingu á þessu svæði dagana á eftir.  Krem sem ætluð eru fyrir bleyjubörn virka oft mjög vel því þau mynda eins og hjúp sem hrindir frá sér og valda ekki sviða þó húðin sé viðkvæm.

Lækningajurtir

Garðabrúða við kvíða og svefntruflunum

ágúst 13, 2018

Í Grimms-ævintýrum er fræg sagan af stúlkunni Garðabrúðu sem hlaut þau grimmilegu örlög að vera gefin af foreldrum sínum grimmri norn sem lokaði hana inni í háum turni þar sem hún fékk ekki að hitta neinn. Móðir stúlkunnar var svo sólgin í jurtina garðabrúðu á meðgöngunni að hún sendi föðurinn í garð nornarinnar til að sækja knippi. Hann var staðinn að verki og lofaði norninni að hún mætti eiga ófædda barnið ef hann bara mætti taka svolítið af garðabrúðu handa konu sinni. Það hefur sennilega verið dýrasta verð í sögunni fyrir lækningajurtir.

Í ágústlok verður jurtalyfið Sefitude komið á markað hér á Íslandi en það er viðurkennt jurtalyf unnið úr rót garðabrúðu og er ætlað til að draga úr vægum kvíða og svefntruflunum. Lyfið verður fáanlegt án lyfseðils í öllum helstu apótekum og er þegar mikil eftirspurn hjá fólki sem á erfitt með svefn.

Garðabrúða (valeriana officinalis)

Notkun garðabrúðu (Valeriana officinalis) má rekja allt aftur til 5. aldar fyrir Krist þegar fylgjendur Hippókratesar notuðu jurtina við því sem kölluðust “kvensjúkdómar”. Til eru heimildir um notkun garðabrúðu við svefnleysi á annarri öld eftir Krist. Á miðöldum var jurtin notuð við margvíslegum kvillum svo sem bakverkjum, hósta, augnkvillum og jafnvel plágunni. Garðabrúða hefur róandi, verkjastillandi, svæfandi, verk- og vindeyðandi og krampaeyðandi áhrif. Jarðstöngull og rót jurtarinnar eru þeir hlutar sem eru nýttir til lyfjagerðar.

Klínískar rannsóknir

Áhrif garðabrúðu á svefnraskanir og svefnmynstur hafa verið töluvert rannsökuð. Erfitt er að túlka með afgerandi hætti niðurstöður rannsóknanna því þær hafa notað mismunandi lyfjablöndur og skammtastærðir auk þess sem sumar þeirra nota heilbrigða einstaklinga en aðrar fólk með svefnraskanir. Þó hafa flestar rannsóknirnar sýnt fram á róandi áhrif lyfjablöndu með virkum efnum garðabrúðu þegar hún er borin saman við lyfleysu (placebo). Eiga þær niðurstöður bæði við huglægt mat einstaklinga og hlutlægar mælingar á svefnmynstrum.

 

Heimildir:

Pharmaceutical Press Editorial Team. 2013. Herbal Medicines, 4th Edition. Pharmaceutical Press, London, UK

Lyfjaforskrift Evrópsku lyfjamálastofnunarinnar

Matsskýrsla Evrópsku lyfjamálastofnunarinnar

Kvensjúkdómar

Má nota sápu á kynfærasvæðið?

júlí 10, 2018

Höfundur: Aðalbjörg Björgvinsdóttir, fæðinga- og kvensjúkdómalæknir

Algengt er að konur noti ekki sápu á kynfærasvæði. Mikið er um auglýsingar að nota eigi sápu með réttu sýrustigi eða að svæðið þoli ekki sápur. Þessi áróður verður til þess að konur nota einungis vatn við þvotta á kynfærasvæðinu.

Töluvert mæðir á kynfærasvæðinu. Blóð og útferð liggur oft í dömubindum og jafnvel þvag ef einhver þvagleki er til staðar. Húðin verður fyrir nuddi við samfarir og getur því verið viðkvæm og aum fyrst á eftir ásamt því að sæðisvökvi liggur að svæðinu. Raki og sviti getur haldist á svæðinu einkum ef miklar húðfellingar eru til staðar.  Allt þetta veldur því að kynfærasvæðið er ekki almennilega þurrt stóran hluta sólarhringsins.

 

Slíkt áreiti er líklegasta orsökin fyrir óþægindum á þessu líkamssvæði frekar en sápunotkun. Húðin á ytri kynfærum kvenna er ekki svo frábrugðin annarri húð líkamans sem fólk þvær með hefðbundum sápum.  Það sama gildir um kynfærasvæði karla enda fer lítið fyrir markaðssetningu á sérhönnuðum sápum fyrir kynfæri karla.

 

Í einhverjum tilvikum getur vissulega verið um ofnæmi að ræða fyrir vissum húðsápum, þvottaefni undirfata eða einhverju efni í dömubindum en það er allt annað mál.

 

Konur geta lent í slæmum vítahring þegar þær þvo ekki kynfærasvæði með sápu og hreinsa þá ekki almennilega svæðið. Það getur síðan valdið því að húðin verður viðkvæm með tilheyrandi eymslum og óþægindum.  Við slíkt ástand getur venjuleg sápa valdið sviða og meiri óþægindum og þá er sápunni kennt um.

 

Konur geta notað sína vanalegu sápu og þvegið kynfærasvæðið líkt og önnur svæði líkamans. Mikilvægt er að skola sápuna vel af þar eins og annars staðar. Ég fæ oft þá spurningu hvort í lagi sé að bera sápu á allt kynfærasvæðið og er svarið við því já. Oft safnast mikil óhreinindi í fellingarnar milli skapabarmanna og gott er að þvo þau burt.

 

Þegar húðin verður fyrir miklu áreiti eins og á blæðingatíma, eftir samfarir eða annað sem gæti gert húðina viðkvæma má nota sömu  krem og fyrir bleyjubörn til að verja húðina fyrir frekara áreiti.

 

Mikilvægt er að muna að aldrei á að þvo upp í sjálf leggöngin.

Kvensjúkdómar

Viðtal um kvenlínu Florealis

maí 29, 2018

Elsa þróunarstjóri okkar fór í fróðlegt viðtal í þættinum Mannlíf á sjónvarpsstöðinni Hringbraut nýlega. Sjón er sögu ríkari:

Verkir og bólgur

Djöflakló (harpagophytum procumbens)

maí 3, 2018

Saga notkunar

Djöflakló (Harpagophytum procumbens) er ættuð frá suður- og suðvestur-Afríku og hefur verið notuð þar af innfæddum við meltingartruflunum, sem hægðalosandi, við blóðkvillum, hitastillandi, verkjastillandi sem og við sárameðferð. Fyrstu notkun plöntunnar í hinum vestræna heimi má rekja til upphafs 20. aldar en hún fór að verða algengari í Evrópu um miðja 20. öldina.

Vísindamenn uppgötvuðu fljótt virkni plöntunnar gegn gigt og á áttunda áratugnum annaði framboð ekki eftirspurn. Nafn sitt dregur jurtin af göddum ávaxtarins sem festir sig við klær dýra og getur valdið skaða þegar dýrið reynir að losa sig við hann. Efri hluti rótarhnýðis er notaður við lyfjagerð. Enskt heiti jurtarinnar er devil’s claw.

 

Viðurkennd notkun a. Við vægum gigtarverkjum.
b. Meltingarfæraóþægindum eins og uppþembu og lystarleysi.
Notkun lyfsins er háð því hvernig það er unnið úr plöntunni.
Aukaverkanir Óþægindi frá meltingarvegi: niðurgangur, ógleði, uppköst, magaverkur.
Einkenni frá miðtaugakerfi: höfuðverkur og svimi.
Húðeinkenni: ofnæmisviðbrögð.
Meðganga og brjóstagjöf Ekki er mælt með því að taka lyfið á meðgöngu eða með barn á brjósti.
Milliverkanir Engar þekktar.
Varúðarorð Lyfið er ekki ætlað börnum yngri en 18 ára.
Ef gigtverkjum fylgja bólgur í liðum, roði eða hiti er mælt með að hafa samband við lækni.
Sjúklingar með maga- eða skeifugarnarsár ættu ekki að nota djöflakló. Einnig ættu sjúklingar með hjarta- og æðasjúkdóma að gæta sérstakrar varúðar þegar djöflakló er notuð.
Ofskömmtun Engin skráð tilfelli.

 

Klínískar rannsóknir

Djöflakló hefur talsvert verið rannsökuð og hafa verið gerðar yfir 20 klínískar rannsóknir á henni. Flestar rannsóknir hafa kannað virkni jurtarinnar á gigt og mjóbaksverki. Niðurstöður sýna að jurtin er áhrifameiri en lyfleysa en mælt er með frekari rannsóknum til að ákvarða réttar skammtastærðir sem og hvert sé í raun virka innihaldsefnið.

 

Heimildir:

Pharmaceutical Press Editorial Team. 2013. Herbal Medicines, 4th Edition. Pharmaceutical Press, London, UK

Lyfjaforskrift Evrópsku lyfjamálastofnunarinnar

Matsskýrsla Evrópsku lyfjamálastofnunarinnar

Kvensjúkdómar

Sortulyng

apríl 12, 2018

Saga notkunar

Sortulyng (Arctostaphylos uva-ursi) hefur verið notað til lyfjagerðar allt frá annarri öld eftir Krist. Það hefur verið notað við ýmsum kvillum, til að mynda sem þvagræsandi, sótthreinsandi, við nýrnabólgu og nýrnasteinum. Frumbyggjar Ameríku hafa notað jurtina við höfuðverk, til að koma í veg fyrir skyrbjúg og til að meðhöndla þvagfærasýkingar. Áður en súlfalyf voru uppgötvuð var aðallega notað sortulyng við blöðrubólgu og skyldum sýkingum. Enskt heiti jurtarinnar er “bearberry” og eru laufblöð hennar nýtt til lyfjagerðar.

 

Viðurkennd notkun Til að meðhöndla einkenni af vægri, endurtekinni þvagfærasýkingu, eins og brunatilfinningu við þvaglát og/eða tíð þvaglát hjá konum, eftir að alvarlegri sýkingar hafa verið útilokaðar.
Aukaverkanir Þekktar aukaverkanir eru magaverkir, ógleði og uppköst. Tíðni aukaverkanna er ekki þekkt.
Meðganga og brjóstagjöf Ekki er mælt með því að taka lyfið á meðgöngu eða við brjóstagjöf.
Milliverkanir Engar þekktar.
Varúðarorð Lyfið er ekki ætlað karlmönnum né börnum yngri en 18 ára.
Ef vart verður við einkenni eins og hita, sársauka við þvaglát, krampa eða blóð í þvagi við notkun á lyfinu er ráðlagt að hafa samband við lækni. Sortulyng getur valdið því að þvag verði græn-brúnt að lit.
Ofskömmtun Engin tilfelli skráð.

 

Klínískar rannsóknir

Virkni og öryggi sortulyngs byggist á áralangri notkun plöntunnar til lækninga. Ekki hafa verið gerðar klínískar rannsóknir á áhrifum sortulyngs eins og sér á þvagfærasjúkdóma, en gerðar hafa verið rannsóknir á virkni jurtarinnar í blöndum með öðrum jurtum. Rannsóknir sortulyngs á dýrum sýna fram á bakteríuhemjandi virkni, en ljóst er að þörf er á frekari rannsóknum til að staðfesta virkni sortlyngs á þvagfærasýkingar í mönnum.

Heimildir

Pharmaceutical Press Editorial Team. 2013. Herbal Medicines, 4th Edition. Pharmaceutical Press, London, UK

Lyfjaforskrift Evrópsku lyfjamálastofnunarinnar

Matsskýrsla Evrópsku lyfjamálastofnunarinnar

Kvensjúkdómar

Kláði í leggöngum og á klofsvæði og hvað er til ráða?

apríl 5, 2018

Höfundur: Aðalbjörg Björgvinsdóttir, fæðinga- og kvensjúkdómalæknir

 

Kláði í leggöngunum er mjög algengur hjá konum og getur hann verið mismikill eftir tímabili ævinnar en einnig hvar konan er stödd í tíðahringnum. Ýmsar ytri aðstæður geta haft áhrif á kláðann og ástæðurnar geta verið margar. Ekki er óalgengt að konur lendi í vítahring einkenna og reyna að sporna við þeim með alls kyns ráðum og efnum sem hafa raunverulega enga þýðingu og í sumum tilfellum halda vítahringnum við.

 

Þrusku eða það sem oftast er kallað sveppasýking þekkja flestar konur af eigin raun.  Hér er ekki um eiginlega sýkingu að ræða því sveppurinn getur átt heima í leggöngunum og á húðinni en í eðlilegu ástandi er hann í lágmarki og veldur ekki óþægindum. Ytri aðstæður eins og mikil streita, inntaka sýklalyfja, óvenjumiklir þvottar og kynlíf geta aukið líkur á þrusku.

 

Þrusku fylgir aukin klessukennd hvít útferð sem er lyktarlítil. Oftast fylgir kláði í leggöngum og á klofsvæði og ef sýkingin hefur verið lengi geta henni fylgt roði og eymsli.

 

Stundum finna konur helst fyrir einkennum þrusku utan við leggöngin á klofsvæði og ytri skapabörmum. Oft getur þetta verið vandamál hjá konum sem eru í yfirþyngd og mjúkvefir gera það að verkum að ekki kemst loft á svæði sem liggja saman. Þar verður raki og hiti sem eru kjöraðstæður fyrir sveppinn til vaxtar.

 

Ef grunur er um þrusku/sveppasýkingu má skoða sig í spegli því oft má sjá einkennandi húðbreytingar á kynfærasvæði. Húðbreytingarnar eru oft hringlaga, ljósari innst en dekkri til kantanna. Innri skapabarmar eru oft rauðir og þrútnir.

 

Bacterial vaginosis eða flóruójafnvægi er einnig algengt vandamál. Þetta er oft kallað bakteríusýking en er ekki sýking þar sem um er að ræða ofvöxt af loftfirrtum bakteríum. Þessar bakteríur er að finna í leggöngunum eins og sveppina en við breytt sýrustig fá þær tækifæri til að fjölga sér óeðlilega. Það hefur í för með sér eymsli, þunnfljótandi, illa lyktandi útferð, oft eins og vond fiskilykt.  Þessi lykt getur verið svo sterk að konum finnist að þetta hljóti allir að finna en það er sjaldast raunin.

 

Helstu ástæður geta verið þær sömu og sveppasýkingar, þ.e. streita og álag, sýklalyfjanotkun eða í sumum tilfellum tengt samförum. Þegar einkennin tengjast samförum finna konur fyrir þeim í einn til tvo daga en það getur þó varað lengur þar sem sumar konur eru viðkvæmari fyrir þessu en aðrar. Þetta getur valdið innri togstreitu hjá konum og dregið úr löngun til kynlífs.

 

Hormónatengt

Þegar breytingaskeiðið nálgast minnkar hormónið estrogen í líkamanum sem veldur mörgum af þeim óæskilegu einkennum sem tengjast breytingaskeiðinu. Slímhúð legganganna verður þynnri og viðkvæmari og það veldur óþægindum við samfarir ásamt kláða og þurrki sem getur dregið úr löngun til kynlífs.  Vegna breytinganna á slímhúðinni geta einnig aukist líkur á þrusku og flóruójafnvægi.

 

Svipuð einkenni geta einnig komið fram hjá konum með börn á brjósti. Slímhúð legganganna verður þunn og viðkvæm og því getur fylgt þurrkur og kláði ásamt óþægindum við samfarir.

 

Blæðingar

Sumar konur eru svo næmar fyrir hormónasveiflum að þær geta fundið fyrir þurrki og kláða í leggöngum seinustu dagana fyrir blæðingar.  Þetta er tengt eðlilegum hormónasveiflum tíðahringsins.

 

Tíðarblóð hefur áhrif á sýrustig (pH gildi) legganga og getur því fylgt kláði fyrstu daga blæðinga. Algengt er að konur telji skýringuna vera ofnæmi fyrir tíðatöppum eða bindum.  Mun líklegra er að þessi sýrustigsbrenglun sé orsökin.

 

Annað

Ofnæmi, til dæmis fyrir þvottaefni, háreyðinga- eða raksápu. Þegar rakað er á þessu svæði verða oft til lítil sár og þegar hárin koma aftur fylgir því oft kláði.

 

Til eru sjúkdómar sem valda viðvarandi kláða og því ætti alltaf að leita læknis ef kláði er viðvarandi.

 

Hvað er til ráða

Vegna sterkrar lyktar, kláða og óþæginda er algengt að konur reyni að þvo sér oftar. Þetta er ekki til bóta því það þurrkar húðina meira upp og getur aukið á einkennin. Aldrei á að skola upp í leggöngin.  Það skolar burtu eðlilegri útferð, þurrkar upp slímhúð, breytir sýrustigi og hefur áhrif á eðlilegt jafnvægi bakeríuflóru sem þar á að ríkja.

 

Góð regla er að skrá niður einkenni og hvað þú telur valda þeim til að byrja að skilja orsakatengslin. Er þetta reglubundið?  Alltaf á sama stað í tíðahringnum og hverfur jafnskjótt? Er það þruska eða flóruójafnvægi?  Tengt hormónum, samförum, hárvexti eða er þetta af völdum ofnæmis?  Mikilvægt er að skrá niður hvenær einkennin koma og kortleggja hverju einkennin tengjast og þá annaðhvort minnka orsakavaldinn eða reyna að minnka einkennin.

 

Ýmsar vörur eru til í apótekum sem geta hjálpað konum að komast yfir þessi vandamál en mikilvægt er að átta sig á orsökunum til að velja rétta meðferð og leita til læknis ef einkenni eru viðvarandi.

 

Í apótekum er hægt að fá sveppalyf án lyfseðils fyrir leggöng og húð. Þegar ástandið hefur varað lengi og erting í húð er mikil getur sveppalyf sem einnig inniheldur vægan stera hjálpað. Bómullarnærföt hleypa lofti frekar að húðinni og getur því verið til bóta að velja þau fremur en nærföt úr gerviefnum.

 

Flóruójafnvægi er hægt að laga með geli eða hylkjum sem lækka sýrustigið og stuðla að fljórujafnvægi. Ekki er hjálplegt að borða matvöru með þessum bakteríum þar sem þær ná þá ekki í leggöngin þar sem þær ættu að gera gagn. Áður fyrr var talað um að setja jógúrt eða mjólkurvörur upp í leggöngin sem ég get ekki mælt með enda er nú orðið gott úrval til þess gerðum vörum fyrir leggöng sem hægt er að kaupa.

 

Þær konur sem hafa tilhneigingu til að fá flóruójafnvægi geta notað þessar vörur í fyrirbyggjandi tilgangi. Í erfiðari tilfellum gæti þurft sýklalyf og reyna svo að viðhalda góðu sýrustigi í framhaldi með geli eða hylkjum fyrir leggöng.

 

Konur sem fá einkennin eftir samfarir geta markvisst notað efni sem breyta sýrustigi og koma á jafnvægi flórunnar fljótt eftir samfarir og dagana á eftir til að sjá hvort hægt er að stytta tímann eða jafnvel koma í veg fyrir kláða og flóruójafnvægi sem getur fylgt sæðisvökvanum.

 

Konum með hormónatengdan kláða við breytingaskeið eða brjóstagjöf má hjálpa með töflum/kremi fyrir leggöng sem innihalda estrogen.  Læknar geta veitt ráðleggingar um notkun þessara efna.  Einnig getur verið til bóta að nota efni fyrir leggöng sem auka raka eða koma á jafnvægi flórunnar. Gott er að nota sleipiefni við samfarir til að minnka líkur á sárum og eymslum í viðkvæmri slímhúð.

 

Dagana fyrir blæðingar og einnig meðan á þeim stendur getur verið til bóta að nota gel eða hylki sem lækka sýrustig í  leggöngum eða innihalda lactobacillus.

 

Húðina er hægt að vernda með því að nota krem sem hrinda frá vökva og koma því í veg fyrir að blóðið liggi að húðinni (oft hvít og þykk, ætluð fyrir bleyjubörn).

 

Munið að hlusta á líkamann og skrá niður einkenni og hvað þú telur valda þeim til að byrja að skilja orsakatengslin.

Það tekur tíma að ná jafnvægi í flóru legganganna og þótt árangurinn komi ekki alveg strax í ljós þarf það alls ekki að þýða að ekki sé rétt meðhöndlað.

 

Fleiri greinar um tengd málefni munu birtast hér á blogginu, m.a um óþægindi eftir samfarir og þvotta á kynfærasvæði auk annarra málefna.